Zeki Velidi Togan: Orta Asya’dan Göçün Arkasındaki Gerçekler
Türk tarihçisi Zeki Velidi Togan, Orta Asya göçlerini iklim değil siyasi ve ekonomik sebeplerle açıklayan teziyle öne çıktı; tartışmalara rağmen görüşlerini savundu.
Yerel Gündem 
Zeki Velidi Togan: Orta Asya’dan Göçün Arkasındaki Gerçekler
YEREL GÜNDEM / İSTANBUL
Türk tarihçiliğinin öncülerinden Prof. Zeki Velidi Togan, Orta Asya’daki göçlerin yalnızca iklim koşullarıyla açıklanamayacağını, iktisadi ve siyasi baskıların asıl nedenler olduğunu savunarak önemli bir tartışma başlatmıştı. Togan’ın bilimsel yaklaşımı, dönemin resmi tarih söylemiyle çeliştiği için yoğun eleştiriler almasına rağmen, akademik çevrelerde hâlâ etkisini sürdürüyor.
Göçün Nedenleri: Kuraklık mı, Siyaset mi?
Togan, 1932 yılında I. Türk Tarih Kongresi’nde öne sürdüğü tezde, Orta Asya’daki büyük göçlerin iklim kaynaklı kuraklık nedeniyle değil, ekonomik ve siyasi baskılar sonucu gerçekleştiğini ifade etti. Başta Reşit Galip ve Şemsettin Günaltay olmak üzere dönemin önemli isimleri ise kuraklığın göçleri tetiklediğini savundu. Ancak Togan, bu görüşlere coğrafi ve demografik verilerle itiraz etti.
Siyasi Hayat ve Bağımsızlık Mücadelesi
Başkurt kökenli bir aydın olan Zeki Velidi Togan, gençlik yıllarında Rusya’daki Müslüman azınlıkların haklarını savunarak Duma’da görev aldı. 1917 Ekim Devrimi sonrasında Başkurdistan’ın bağımsızlığı için mücadele verdi, ancak Bolşeviklerin baskısı nedeniyle Türkistan’a geçmek zorunda kaldı. Burada da milli hareketlerin öncüsü olarak öne çıkan Togan, baskıların artmasıyla İran’a geçti ve 1925 yılında Maarif Vekâleti’nin davetiyle Türkiye’ye yerleşti.
Akademik Tartışmaların Odağında
Darülfünun Edebiyat Fakültesi’nde görev yaptığı dönemde, Orta Asya’daki göçlerin iklim değil toplumsal ve siyasi dinamiklerle açıklanabileceğini savunan Togan, bu görüşüyle resmî tarihin temsilcileriyle karşı karşıya geldi. Özellikle Reşit Galip ve Şemsettin Günaltay’ın sert eleştirilerine rağmen geri adım atmayan Togan, bilimsel dürüstlüğü ve cesaretiyle dikkat çekti.
Yurtdışı Yılları ve Türkiye’ye Dönüş
Togan, yaşanan fikir ayrılıkları sonrası 1932’de görevinden istifa ederek Viyana’ya gitti ve burada akademik çalışmalarına devam etti. 1939’da İstanbul Üniversitesi’nden gelen davetle yurda dönerek profesörlük görevine başladı. Ancak 1944 yılında Turancılık suçlamasıyla yargılandı ve 10 yıl hapis cezasına çarptırıldı. Bu karar temyizde bozuldu. Togan’ın fikirleri, yıllar sonra bile Türk tarih araştırmaları üzerinde kalıcı bir iz bırakmayı sürdürdü.
Etiketler:
#Togan #OrtaAsya #Göç #Tarih #Türkiye #Kuraklık #Akademi
