İran'da kriz derinleşiyor: Ekonomik çöküş ve siyasi çıkmaz sokağa taştı
İran'da artan fiyatlar ve siyasi belirsizlik halkı yeniden sokağa dökerken, uzmanlar rejimin meşruiyet krizine ve "sıfır büyüme" gerçeğine dikkat çekiyor.
Yerel Gündem 
YEREL GÜNDEM / ANKARA, TÜRKİYE — 03 OCAK 2026
İran’da artan yaşam maliyetleri ve derinleşen siyasi belirsizlik, halkı yeniden sokaklara döktü. Ekonomik baskıların "bıçağı kemiğe dayadığı" ülkede başlayan gösteriler, uzmanlar tarafından uzun süredir beklenen bir sosyal patlama olarak nitelendiriliyor.
Protestoların ilk günlerinde hükümet kanadından gelen "halkın geçim sıkıntısını anlıyoruz" mesajları, eylemlerin yayılmasıyla yerini sert tehditlere bıraktı. Yetkililer şimdi eylemcileri "kamu güvenliğini bozan isyancılar" olarak tanımlarken, krizin temelinde yatan ekonomik çöküş ve yönetim zafiyeti tartışılıyor.
'İran yağmalandı, büyüme sıfır'
İranlı ekonomi uzmanları, tablonun vahametini çarpıcı verilerle ortaya koyuyor. Ekonomist Sait Leylaz, protestolar patlak vermeden hemen önce yaptığı uyarıda, "İran yağmalandı ve dışarıda hiçbir varlığı kalmadı" tespitinde bulundu.
Leylaz'a göre, ülkenin bankacılık varlıklarının yüzde 40'ı sadece kağıt üzerinde mevcut ve ekonomik büyüme "sıfır" noktasında. Rejimin meşruiyetinin dibe vurduğunu savunan Leylaz, 2017'den bu yana sistemin kendi bekası ile yozlaşmış bileşenleri arasında bir tercih yapamadığını belirtiyor:
"Sistem o günden beri kendisinin bileşenlerinden daha önemli olduğu, bileşenlerinin iliklerine kadar yolsuzluğa battığı ve sistemin tüm parçalarının bu yağmalamada rol oynadığı sonucuna hâlâ varamadı."
Rejim 'askıda kalma' durumunda
Siyasi analistlere göre mevcut durum, 2022'deki "Kadın, Yaşam, Özgürlük" hareketinden farklı dinamiklere sahip. Siyaset uzmanı Navid Kalhorodi, İsrail ile yaşanan çatışmaların ardından rejimin bir "askıda kalma" (suspension) durumuna girdiğini belirtiyor.
Kalhorodi, toplumun ve hükümetin büyük bir olay beklentisi içinde olduğunu, bu nedenle karar mekanizmalarının kilitlendiğini vurguluyor. Uzmanlara göre bu kez protestoların itici gücü tamamen ekonomik; bu da hükümetin eylemleri "dış mihrakların oyunu" olarak yaftalamasını zorlaştırıyor. Ancak rejim, devrik Şah'ın oğlu Rıza Pehlevi ve destekçilerini potansiyel bir tehdit olarak görmeye devam ediyor.
Pezeşkiyan'ın 'konuşma terapisi' yetersiz kaldı
Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan, göreve geldiği günden bu yana vaat ettiği reformları hayata geçirememekle eleştiriliyor. Protestoların üçüncü gününde esnafla bir araya gelen Pezeşkiyan'ın vaatleri, "göstermelik teselli" olarak yorumlandı.
Fararou analiz sitesi, Pezeşkiyan'ın sık sık yaptığı konuşmaları "konuşma terapisi" olarak nitelendirerek, hükümetin karar alma cesaretinden yoksun olduğunu yazdı. Ekonomist Leylaz da bu görüşe katılarak, "Pezeşkiyan hükümeti karar almaktan çekinme noktasına geldi. Çok sayıda toplantı yapılıyor ama hiçbir sonuç yok" ifadelerini kullandı.
Sait Leylaz: "İran İslam Cumhuriyeti meşruiyetinin dibine vurdu." (Fotoğraf: KHABARONLINE)
Tahran'dan sertleşen üslup ve Trump faktörü
Protestoların büyümesi üzerine İran hükümeti söylem değiştirdi. Göstericiler artık "isyancı" olarak tanımlanırken, Ulusal Güvenlik Yüksek Konseyi gibi kurumlar "kararlı yanıt" verileceğini duyurdu.
Bu süreçte uluslararası faktörler de devreye girdi. ABD Başkanı Donald Trump, protestoculara yönelik şiddet uygulanması halinde İran'ı vurmaya hazır olduklarını belirterek Tahran'a açık bir tehditte bulundu. Tahran yönetimi ise bu açıklamaları "iç işlerine müdahale" ve "istikrarsızlaştırma çabası" olarak görüyor.
Yetkililer sokağı nasıl görüyor?
İran rejimi, tarihsel olarak sokak hareketlerine karşı toleranssız bir tutum sergiliyor. Siyasi olmayan konser veya spor müsabakaları bile güvenlik riski olarak değerlendiriliyor. Mevcut durumda da devlet medyası (IRIB), başlangıçta "geçim sıkıntısı" başlıkları atsa da, kısa sürede "düşmanların istismarı" anlatısına geri döndü.
Cuma namazı hutbelerinde ekonomik sorunların "haklı" olduğu kabul edilse de, bunların güvenlik krizine dönüşmesine izin verilmeyeceği mesajı veriliyor.
