Filistin’in Uzun Hikâyesi: En Uzun Hâkimiyet Türklerde, Kudüs’te Asırlarca Pax Ottomanica
Filistin ve Kudüs’te egemenlik tarihinin kronolojik dökümü: Türk hâkimiyetinin yaklaşık 820 yıl ile en uzun dönem olduğu, Osmanlı’nın “Pax Ottomanica”sının şehirde düzen ve imarı nasıl tesis ettiği; antik Yahudi krallıklarının gerçek coğrafi kapsamına dair tarihsel değerlendirmeler.
Yerel Gündem 
Filistin’in Uzun Hikâyesi: En Uzun Hâkimiyet Türklerde, Kudüs’te Asırlarca “Pax Ottomanica”
YEREL GÜNDEM / ANKARA, TÜRKİYE
“Kudüs’ü Kim, Ne Kadar Yönetti?” Tartışması Neden Yeniden Alevlendi
Son dönemde İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu’nun Silvan (Siloam) Kitabesi’ni Türkiye’den istemesine ilişkin haberler, Filistin ve Kudüs’ün tarihî egemenliği üzerine tartışmaları yeniden gündeme taşıdı. Bazı anlatılarda Yahudilerin bölgeyi uzun süre yönettiği iddiası öne çıkarılsa da kronolojik kayıtlar, Filistin’in en uzun süre Türk devletleri tarafından idare edildiğini gösteriyor. Tolunoğulları’ndan Osmanlı’ya uzanan çizgide Türk hâkimiyeti toplamda yaklaşık 820 yıl sürerken, Yahudi egemenliği kesintili dönemlerle birlikte yaklaşık 515 yıl ile sınırlı kaldı.
Antik Dönemden Roma’ya: Sürgünler ve Kısa Süreli Krallıklar
Yahudiler Hazreti Davud ve Hazreti Süleyman döneminde (MÖ 11.–10. yüzyıllar) siyasi açıdan güçlenmiş olsa da iç ayrışmalar ve dış istilalar egemenliği zayıflattı. Asur ve Babil baskıları ardından Roma hâkimiyeti geldi. MS 70’te Roma, Kudüs’teki mabedi yıktı ve geniş sürgünler gerçekleşti. Yahudilerin Kudüs’e yeniden girişinde dönüm noktası, 638’de İslam ordularının şehri fethedip güvenliği tesis etmesi oldu. Bu dönem, kentin kutsiyetini ve çok dinli dokusunu koruyan bir idari anlayışı da beraberinde getirdi.
Türklerle İlk Temas: Mısır Merkezli Türk Hanedanları
Filistin, Tolunoğulları (868–905) ile Türk yönetimiyle tanıştı; ardından İhşidiler (935–969) döneminde Kahire merkezli Türk idaresi güçlendi. 11. yüzyılda Kurlu Bey ve Atsız Bey gibi Türkmen beyleri bölgede etkinlik kurdu; Selçuklu hâkimiyetiyle (1071–1098) Türk siyasi varlığı kalıcı bir zemine oturdu. Haçlı işgalinin ardından Selahaddin Eyyubi (1187) ile şehir yeniden İslam dünyasına dâhil edildi; devamında Memlükler (1291–1516) ve Osmanlılar (1516–1917) bölgeyi yönetti.
“Pax Ottomanica”: Kudüs’te Düzen, İmar ve Birlikte Yaşam
1516’da Yavuz Sultan Selim’in seferiyle Filistin Osmanlı topraklarına katıldı ve 401 yıl sürecek bir idare başladı. “Pax Ottomanica” diye anılan bu dönem, bedevi aşiretlerin denetimi, ticaret yollarının güvenliği ve şehirlerin imarıyla öne çıktı. Kanuni Sultan Süleyman, Kudüs surlarının inşası ve Kubbetü’s-Sahra’nın restorasyonu dâhil geniş bir imar hamlesi yürüttü. Hürrem Sultan Külliyesi gibi yapılar sosyal hizmet ağlarını güçlendirirken, Osmanlı idaresi sadece yeni eserler vermekle kalmadı; önceki dönem yapılarını da ihya etti. Üç semavi dinin mensuplarının ibadet ve günlük hayatlarını sürdürebildiği bir düzen tesis edildi.
“En Büyük Yahudi Devleti” Tartışması: Şemsettin Günaltay’ın Değerlendirmesi
Tarihçi ve eski başbakan Şemsettin Günaltay’ın “Yakın Şark”taki tespitine göre, klasik kaynaklarda destansı bir dille anlatılan krallık sınırları, pratikte Osmanlı’nın Kudüs sancağı ölçeğini aşmayan bir prenslik düzeyindeydi. Bu yorum, antik siyasal varlığın coğrafi ve idari kapsamının modern imparatorluk ölçekleriyle kıyaslandığında sınırlı kaldığı görüşünü destekliyor.
Kronoloji Özetleri: Kim, Ne Kadar Hâkim Oldu?
Bölge tarihinde başat dönemler şöyle özetlenebilir:
-
Türk hâkimiyeti (Tolunoğulları, İhşidiler, Kurlu Bey Beyliği, Selçuklular, Eyyubiler, Memlükler, Osmanlılar): ~820 yıl
-
Roma/Doğu Roma (Bizans dâhil): ~686 yıl
-
Yahudi hâkimiyeti (çeşitli krallıklar ve özerk dönemler): ~515 yıl
-
Arap hâkimiyeti (Dört Halife, Emevî, Abbâsî): ~371 yıl
-
Fars/Pers etkisi: ~222 yıl
Bu toplamlar, kesintili ve farklı idari modellerin bir arada yaşandığı, egemenliğin sık sık el değiştirdiği bir jeopolitik gerçekliğe işaret ediyor.
20. Yüzyıla Gelinirken: İngiliz Mandası ve Yeni Bir Dönem
-
yüzyılda artan Avrupa müdahaleleri düzeni sarstı. 1917’de İngiliz işgali ve ardından manda idaresiyle yeni bir siyasal çerçeve oluştu; bölge, modern dönemde bitmeyen bir müzakere ve gerilim alanına dönüştü. Bugün Filistin ve Kudüs’ün statüsü tartışılırken, çok-katmanlı tarihsel mirasın dengeli ve adil bir yaklaşımla ele alınması, ortak yaşamın sürdürülebilirliği açısından kritik önem taşıyor.
Osmanlı askerleri son kez Mescid-i Aksa'da
Kaynak: Erhan Afyoncu / Sabah
